Đại hào phú giàu nức tiếng Sài Gòn: Bá hộ Xường

 Ông Lý Tường Quan (1842 – 1896), tên thật là Phước Trai, được người đời gọi bởi danh xưng bá hộ Xường - doanh nhân người Hoa được xếp thứ ba trong Tứ đại Phú hộ Sài Gòn.

Chuyện ít người biết về Lý Tường Quang (1842-1896, còn gọi là bá hộ Xường), nhân vật giàu thứ 3 trong 4 đại hào phú Sài Gòn và Nam Kỳ lục tỉnh xưa là ông lấy cả ba chị em ruột làm vợ...

Cởi áo quan… đi buôn

Tọa lạc trên con đường sầm uất nhất của Chợ Lớn, nhà số 292 Hải Thượng Lãn Ông, phường 14, quận 5, TPHCM là một tòa nhà phố bề thế, được xây theo kiến trúc Á - Âu. Tòa nhà được công nhận là “Di tích kiến trúc - nghệ thuật cấp TPHCM năm 2009. Đó đã từng là nhà, trụ sở giao dịch, buôn bán của bá hộ Xường, một trong tứ đại hào phú giàu nức tiếng Sài Gòn thế kỷ 19.

Theo đoàn người Minh Hương từ Trung Hoa sang Việt Nam lập nghiệp khoảng năm 1820, ông Lý Sáng Ái (1781 - 1855) quê ở huyện Phiên Ngung, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc vượt biển đến Cần Giờ định cư, hành nghề bốc thuốc, chữa bệnh, coi tướng số. Ông lấy vợ Việt là bà Trần Thị Thơ sinh hạ được hai người con trai là Lý Đông Quang và Lý Tường Quang.

Từ nhỏ, Lý Tường Quang đã thông minh, dĩnh ngộ, có tài quán xuyến với sự nhìn xa trông rộng. Lên 12 tuổi, ông thông thạo nhiều ngoại ngữ. Quang được viên quan Pháp Gandot mời ra làm thông ngôn, rồi giao cho ông chức Bang trưởng cai quản 7 bang người Hoa vùng Sài Gòn - Chợ Lớn.

Ông Lý Tường Quang và vợ cả Nguyễn Thị Lâu (ảnh chụp từ tư liệu gia đình). 

30 tuổi, Lý Tường Quang xin nghỉ việc để đi buôn. Ban đầu ông kinh doanh thực phẩm, cá, mắm. Ông thu mua cá ở lục tỉnh, mang lên bán ở Chợ Lớn và Sài Gòn. Ngoài cá tươi, ông còn cho chế biến cá khô, mắm để bán ở các vùng xa hơn, và xuất khẩu cá khô ra nước ngoài.

Sự am hiểu và có mối quan hệ với người Pháp giúp nhiều cho việc giao thương của ông. Ông lập công ty Kim Bảo, mở rộng kinh doanh, sau khi thu mua thịt cá ở miền Tây bán cho người thị tứ, ông bán ngược lại nhu yếu phẩm về nông thôn.

Hệ thống thu mua của ông mở rộng chân rết khắp tỉnh thành, việc buôn bán càng phát đạt. Giới kinh doanh lưu truyền, gần một nửa dân miền Tây ngày đó mua hàng hóa nhu yếu phẩm từ bá hộ Xường.

Trở nên giàu có, dân gian gọi ông là bá hộ Xường. Xường là tên gọi ở nhà của ông, là chữ Tường đọc theo tiếng Hoa. Gia sản của bá hộ Xường tiếp tục phất lên khi ông đầu tư qua bất động sản. Phương thức mua bán của ông khá đơn giản, mua đất, sau đó xây nhà phố rồi cho thuê lại.

Bá hộ Xường tìm cách mua nhiều khu đất ruộng, đất hoang giá rẻ rồi đầu tư xây địa ốc để… chờ thời. Nhờ vậy, gia sản của ông phất lên cực thịnh giai đoạn này. Phần lớn nhà cửa trong vùng Chợ Lớn Mới và vài quận lân cận đều là của bá hộ Xường xây cho thuê.

Ông Lý Thanh Liêm bên bức ảnh cụ tổ Xường chụp kỷ niệm cùng vợ con. 

Dịch Tam tự kinh để lại cho con cháu

Ông Lý Thanh Liêm (62 tuổi, hiện ngụ tại quận Gò Vấp, TPHCM, cháu đời thứ 5 của bá hộ Xường) kể: “Theo gia phả ghi lại và lời truyền kể của các ông bà đời trước thì ông bá hộ là người chăm nom cho vợ con đến từng bữa ăn, giấc ngủ. Tính tình ông điềm đạm, không sa đà vào ăn chơi đàng điếm”.

Tài quán xuyến gia đình của bá hộ được minh chứng là ông lần lượt lấy ba bà vợ chính thức, mà cả ba lại là... chị em ruột. Đây là câu chuyện kỳ lạ, bởi giới quan lại, hào phú thời phong kiến, chuyện năm thê bảy thiếp là bình thường nhưng dù có lấy cả chục vợ, hiếm có ai “đánh cả cụm” như bá hộ Xường. Cả ba người vợ chị em này lần lượt sinh hạ cho bá hộ Xường 10 người con.

Tài cầm kỳ thi họa của bá hộ Xường được ghi lại và lưu truyền đến ngày nay. Ông Lý Thanh Liêm cho biết, nhà nghiên cứu Võ Văn Sổ gần đây đã tìm được mấy tập sách nhỏ do bá hộ Xường viết, ký tên là Phiên Thành Phước Trai tiên sinh, do nhà in Hòa Nguyên Thạch và Văn Nguyên Đường (tại Trung Hoa) in, gồm ba bộ: Ấu học thi diễn nghĩa, Thiên tự văn diễn nghĩa, Tam tự kinh diễn nghĩa.

Đây là những tác phẩm nổi tiếng của Trung Quốc, được bá hộ Xường dịch từ Hán sang Nôm bằng thơ lục bát cho dễ đọc, dễ nhớ. Cứ mỗi một câu Hán - Việt được dịch ra thành hai câu lục bát, cứ liên tục như vậy cho đến cuối bài.

Sau hơn 20 năm gầy dựng sự nghiệp, vui vầy với vợ con và đang ở đỉnh cao, bá hộ Xường đột ngột qua đời vào ngày 21/10/1896 sau một cơn đột quỵ, thọ 54 tuổi. Trước khi mất, bá hộ Xường lập di chúc để lại tài sản cho vợ con.

Nội thất và cổ vật của bá hộ Xường để lại, tại nhà thờ họ Lý, số 292 Hải Thượng Lãn Ông, quận 5. 

“Dòng họ Lý hiện nay chỉ còn lại vài người ở Việt Nam. Hiện người cháu đời thứ 4 là Lý Toàn Anh (90 tuổi) làm trưởng tộc. Tuy ông bá hộ để lại một gia sản đồ sộ, nhưng con, cháu ông không mấy người đi theo nghiệp kinh doanh, buôn bán.

Ông bá hộ và bà vợ đầu Nguyễn Thị Lâu chỉ có một con trai duy nhất là Lý Thanh Vân cũng không theo nghiệp cha, đa số con, cháu làm công chức. Chỉ có người con trai thứ 6 của bà vợ cuối nối nghiệp. Nhưng biến cố Đại khủng hoảng kinh tế thế giới đầu thế kỷ 20, khiến ông sạt nghiệp”, ông Lý Thanh Liêm nói.

Hiện nay, khu mộ vợ chồng bá hộ Xường nằm trong hẻm 79/30 đường Phú Thọ Hòa (phường Phú Thọ Hòa, quận Tân Phú). Mộ ông mang nhiều nét độc đáo của kiến trúc cổ Trung Hoa (nhà mồ có mái che, mặt tiền nhà mồ có cửa vòm chính giữa, trên vòm cửa có chữ Lý, hai bên trang trí dây leo hoa lá, trái quả)…

Điểm độc đáo là trước mộ có hai tượng người bằng đá đứng hầu. Bên phải là tượng người đàn ông (tên Lương Phước Thắng), cao khoảng 1,5m, khá lực lưỡng, mặc áo dài, đầu đội nón, chân đi giày, hai tay nâng một chiếc hộp. Đối diện là tượng người đàn bà (tên là Kiều Thoại Hương), có nét mặt nhu mì, đầu trần tóc búi, mặc áo dài, chân đi hài, hai tay nâng tách nước…

Con cháu bá hộ Xường hiện nay vẫn còn đông, đa số sống tại TPHCM, một số khác hiện sống ở Pháp, Canada… Mỗi năm đến ngày cúng giỗ, Tết Nguyên đán, con cháu đều tề tựu đông đủ bên lăng mộ để tỏ lòng tri ân.

(Nguồn: Tiền Phong)

Tứ đại phú hộ là cụm từ dân gian ở miền Nam Việt Nam xuất hiện vào khoảng cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX để chỉ bốn người giàu có bậc nhất Sài Gòn, Nam Kỳ Lục tỉnh và cả xứ Đông Dương thời bấy giờ. Dân gian xưa từng lưu truyền câu thành ngữ: “Nhất Sỹ, Nhì Phương, Tam Xường, Tứ Hỏa" (nhưng đôi khi vị trí thứ tư được dành cho Tứ Định, Tứ Trạch hay Tứ Bưởi).
Vị trí dẫn đầu thuộc về Nhất Sỹ, tên thật là Lê Phát Đạt (1841–1900), còn được gọi là Huyện Sỹ do từng được chính quyền Pháp phong Huyện hàm. Ông quê ở làng Bình Lập, tỉnh Tân An (nay thuộc Long An), theo đạo Công giáo với tên thánh Philipphê và từng học trường Dòng tại Penang thời trẻ. Sau này, ông tham gia Hội đồng thuộc địa Nam Kỳ nhưng phần lớn thời gian tập trung phát triển nông nghiệp và hỗ trợ các hoạt động Công giáo. Với khối tài sản cự phú, ông đã tự bỏ tiền xây dựng Nhà thờ Huyện Sỹ (Quận 1) và Nhà thờ Chí Hòa (Quận Tân Bình) trên chính đất đai của mình. Cháu ngoại của ông là Nguyễn Hữu Thị Lan sau này trở thành Nam Phương Hoàng hậu, vợ của vua Bảo Đại.


Xếp thứ hai là Nhì Phương, tên thật là Đỗ Hữu Phương (1844–1914), thường gọi là Tổng đốc Phương. Ông sinh tại Chợ Đũi (Sài Gòn), gốc Minh Hương, am hiểu chữ Hán và tiếng Pháp. Sau khi Pháp chiếm Gia Định, ông hợp tác với chính quyền thuộc địa vây bắt một số thủ lĩnh phong trào kháng Pháp như Trương Quyền, Phan Tôn, Phan Liêm, Nguyễn Trung Trực và Nguyễn Hữu Huân. Năm 1872, ông được chỉ định làm hội viên Hội đồng thành phố Chợ Lớn. Bằng tiềm lực tài chính lớn, ông là một trong những người đề xướng và tài trợ xây dựng trường Collège de Jeunes filles Indigènes (Trường Nữ Trung học Sài Gòn hay trường Áo Tím), nay là Trường THPT Nguyễn Thị Minh Khai.


Vị trí thứ ba thuộc về Tam Xường, tức Lý Tường Quan (tự Phước Trai), người Minh Hương. Do tài sản kếch xù, dân gian thường gọi ông là Bá hộ Xường hoặc Hộ Xường. Thời trẻ, nhờ thông thạo tiếng Pháp cùng ngôn ngữ Hoa – Việt, ông làm thông ngôn cho chính quyền Pháp. Đến năm 30 tuổi, ông chuyển sang kinh doanh dịch vụ, lương thực, nhận thầu cung cấp vật dụng, thức ăn và độc quyền cung cấp thịt, cá cho vùng Sài Gòn cùng các tỉnh lân cận.


Ở vị trí thứ tư, dân gian có nhiều góc nhìn khác nhau:
Tứ Định: Tên thật là Trần Hữu Định, giàu lên nhờ mở tiệm cầm đồ, kinh doanh bất động sản và xuất nhập khẩu vải sợi. Ông nổi tiếng nhờ khả năng nắm bắt thời cơ trong những giai đoạn hàng hóa khan hiếm, sở hữu nhiều biệt thự tại Chợ Lớn và được người dân gọi là Bá hộ Định. Tuy nhiên, sau khi ông qua đời, con cháu không giữ được cơ nghiệp khiến tài sản bị thất thoát. Tứ Hỏa: Tên thật là Hui Bon Hoa (1845–1901), tên Hán-Việt là Huỳnh Văn Hoa, thường gọi là Chú Hỏa. Ông là người Việt gốc Hoa theo Công giáo, sáng lập công ty bất động sản Hui Bon Hoa sở hữu hơn 20.000 căn nhà tại Sài Gòn. Ông để lại nhiều công trình có giá trị kiến trúc tồn tại đến ngày nay như Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM, Khách sạn Majestic, Bệnh viện Từ Dũ, Bệnh viện Đa khoa Sài Gòn và khu nhà khách chính phủ. Con gái ông qua đời vì bệnh phong cùi thời trẻ cũng là nguồn gốc cho giai thoại "Con ma nhà họ Hứa". Tứ Trạch: Tên thật là Trần Trinh Trạch (1872–1942), thường gọi là Hội đồng Trạch do từng tham gia Hội đồng Tư mật Nam Kỳ. Tương truyền ông xuất thân nghèo khó, từng đi học thay cho con chủ điền người Pháp để lấy vốn chữ nghĩa, sau làm viên chức tòa bố tỉnh Bạc Liêu. Nhờ am hiểu luật pháp, ông giàu lên nhanh chóng qua việc thâu tóm điền địa. Ông cũng là đồng sáng lập kiêm Chánh hội trưởng Ngân hàng Việt Nam (1927) – ngân hàng đầu tiên do người Việt điều hành. Con trai thứ ba của ông chính là Trần Trinh Huy, người nổi danh với biệt hiệu "Công tử Bạc Liêu". Tứ Bưởi: Tên thật là Đỗ Thái Bưởi (1874–1932), tức Bạch Thái Bưởi (do làm con nuôi một gia đình họ Bạch). Ông xuất thân từ gia đình nông dân nghèo ở Thanh Trì (Hà Nội), từng làm ký lục cho hãng buôn Pháp tại Hà Nội nên còn có biệt danh Ký Năm. Sau này, ông vươn lên trở thành nhà tư sản dân tộc tiêu biểu thế kỷ XX, gặt hái thành công lớn khi cạnh tranh trong các lĩnh vực vận tải đường thủy, khai thác mỏ và xuất bản (sở hữu Giang Hải Luân thuyền Bạch Thái Bưởi công ty và Đông Kinh ấn quán).


Ngoài Tứ đại phú hộ, thời kỳ này còn ghi nhận nhiều đại địa chủ và nhà tư sản nổi tiếng khác như Quách Đàm (1863–1927) - thương gia gốc Hoa có công xây dựng Chợ Bình Tây, Trương Văn Bền (1883–1956) - người sáng lập thương hiệu Xà bông Cô Ba, và đại điền chủ Trần Chánh Chiếu…
Sự thăng hoa về tài chính của các đại gia tộc này gắn liền với quá trình đô thị hóa Sài Gòn - Chợ Lớn và chính sách khai thác điền địa của Pháp. Dù nguồn gốc tích lũy tư bản khác nhau, di sản kiến trúc và danh tiếng của họ vẫn là một phần câu chuyện lịch sử văn hóa Nam Bộ thời kỳ giao thời.

Giai thoại về Nhất Sĩ

Giai thoại về Nhì Phương

Giai thoại về Tam Xường

Giai thoại về Tứ Hỏa

Xem chi tiết

Nhì Phương

 Người thứ hai trong 4 đại phú hộ là ông Đỗ Hữu Phương, ông là cộng sự đắc lực của thực dân Pháp. Ông sinh năm 1841 và mất năm 1914. Vốn dĩ ông xuất thân từ một gia đình giàu có, cha của ông bá hộ Khiêm. Nhà của ông vô cùng giàu có, cai quản cả một vùng đất rộng lớn của bắc Sài Gòn, khu Bà Điểm ngày nay. Nhà ông không những sở hữu đất đai mà còn có cả hàng trăm căи nhà mặt tiền cho thuê. Người ta đồn rằng tiền của ông Phương nhiều đến nỗi mấy đời ăи cũng không hết.

Bá hộ Phương

Cha của ông là người có tầm nhìn xa trông rộng, lại là người biết làm ăи buôn bán, từ sớm ông đã làm ăи với thương nhân nước ngoài nên tài sản của cha ông ngày càng nhiều. Bá hộ Khiêm иổi tiếng dạy con nghiêm khắc, từ nhỏ đã cho ông Phương học tiếng Hán, sau này ông còn biết cả tiếng Pháp, văи hóa giỏi cộng với tầm hiểu biết sâu rộng. Ông không giống với những cậu ấm cô chiêu thời đó, không hề tiêu tiền phung phí mà chịu khó học hành. Sau khi bá hộ Khiêm mất, ông Phương được thừa hưởng khối tài sản kếch xù của cha ông. Từ đó, người ta gọi ông là bá hộ Phương.

Về con đường côɴԍ danh của ông, năm 1861 nhờ cai tổng Đỗ Kiến Phước ở Bình Điền dẫn ông về giới thiệu với một sĩ quan người Pháp và được nhận làm cộng sự. Sau này, cнíɴн quyền Pháp giao cho ông làm hộ trưởng (thời đó, Sài Gòn – Chợ Lớn được chia làm 20 hộ). Từ đó ông lần lượt lên các chức khác cao hơn.

Vì tính chất của côɴԍ việc nên ông Phương nhiều lần sang Pháp, tiếp xúc với người Pháp và văи hóa của họ nên vị tổng đốc này có cách sống và lối suy nghĩ thoáng như người Tây. Ông diện đồ tây, lúc nào cũng lịch thiệp, tiếp khách cũng ở những nơi sang trọng. Phải nói rằng ông có phần “tân tiến” hơn những phú hộ khăи đóng áo dài thời đó.

Để có thể trở nên giàu có như vậy, một phần cũng phải kể đến côɴԍ lao của vợ ông. Phu nhân của ông họ Trần, là con của một vị quan lớn trong triều nhà Nguyễn. Tuy là con nhà quan lại, nhưng bà cũng giống như ông Phương, không hề đàn đúm ăи chơi như các vị tiểu thư nhà giàu kia. Vợ c нồng tổng đốc Phương sống tại một căи nhà lớn ở Sài Gòn thời đó.

Hai vợ cнồng người giỏi việc nước, người đảm việc nhà. Nếu như ông Phương ở ngoài ngoại giao thì các việc kinh doanh, nhà cửa,.. đều được phu nhân họ Trần này chăm sóc. Bà иổi tiếng đảm đang, lo cho c нồng lo con, mọi việc đều hoàn hảo.

Đất đai của hai vợ cнồng có hơn 2200 ha. Đến mùa thu hoạch, bà tính toán thu chi, sắp xếp nhân côɴԍ, mua bán, xây dựng hệ thống kinh doanh rõ ràng. Đến khi đất không thu xuể, bà cho tá điền thuê lại rồi thu thuế,… Tất cả đều được bà lo liệu rõ ràng, không thất thoát vào đâu được. Thời đó, thóc lúa nhà ông Phương nhiều đến nỗi chất thành núi, không để đâu cho xuể. Vì vậy, bà Trần đã bán với giá tốt để thu tiền, vì vậy mà gia tài của vợ c нồng càng không biết để đâu cho hết. Quả thật câu: “Vợ là hậu phương vững chắc của c нồng” chắc là dành cho vợ ông Đỗ Hữu Phương.

Dinh thự của Tổng đốc Phương ở Chợ Lớn

Ông Phương gia nhập quốc tịch Pháp năm 1881 rồi đưa các con sang đó ᴅu học. Gia đình có 8 người con bao gồm 5 trai 3 gái.

Tứ đại phú hộ là cụm từ dân gian ở miền Nam Việt Nam xuất hiện vào khoảng cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX để chỉ bốn người giàu có bậc nhất Sài Gòn, Nam Kỳ Lục tỉnh và cả xứ Đông Dương thời bấy giờ. Dân gian xưa từng lưu truyền câu thành ngữ: “Nhất Sỹ, Nhì Phương, Tam Xường, Tứ Hỏa" (nhưng đôi khi vị trí thứ tư được dành cho Tứ Định, Tứ Trạch hay Tứ Bưởi).
Vị trí dẫn đầu thuộc về Nhất Sỹ, tên thật là Lê Phát Đạt (1841–1900), còn được gọi là Huyện Sỹ do từng được chính quyền Pháp phong Huyện hàm. Ông quê ở làng Bình Lập, tỉnh Tân An (nay thuộc Long An), theo đạo Công giáo với tên thánh Philipphê và từng học trường Dòng tại Penang thời trẻ. Sau này, ông tham gia Hội đồng thuộc địa Nam Kỳ nhưng phần lớn thời gian tập trung phát triển nông nghiệp và hỗ trợ các hoạt động Công giáo. Với khối tài sản cự phú, ông đã tự bỏ tiền xây dựng Nhà thờ Huyện Sỹ (Quận 1) và Nhà thờ Chí Hòa (Quận Tân Bình) trên chính đất đai của mình. Cháu ngoại của ông là Nguyễn Hữu Thị Lan sau này trở thành Nam Phương Hoàng hậu, vợ của vua Bảo Đại.


Xếp thứ hai là Nhì Phương, tên thật là Đỗ Hữu Phương (1844–1914), thường gọi là Tổng đốc Phương. Ông sinh tại Chợ Đũi (Sài Gòn), gốc Minh Hương, am hiểu chữ Hán và tiếng Pháp. Sau khi Pháp chiếm Gia Định, ông hợp tác với chính quyền thuộc địa vây bắt một số thủ lĩnh phong trào kháng Pháp như Trương Quyền, Phan Tôn, Phan Liêm, Nguyễn Trung Trực và Nguyễn Hữu Huân. Năm 1872, ông được chỉ định làm hội viên Hội đồng thành phố Chợ Lớn. Bằng tiềm lực tài chính lớn, ông là một trong những người đề xướng và tài trợ xây dựng trường Collège de Jeunes filles Indigènes (Trường Nữ Trung học Sài Gòn hay trường Áo Tím), nay là Trường THPT Nguyễn Thị Minh Khai.


Vị trí thứ ba thuộc về Tam Xường, tức Lý Tường Quan (tự Phước Trai), người Minh Hương. Do tài sản kếch xù, dân gian thường gọi ông là Bá hộ Xường hoặc Hộ Xường. Thời trẻ, nhờ thông thạo tiếng Pháp cùng ngôn ngữ Hoa – Việt, ông làm thông ngôn cho chính quyền Pháp. Đến năm 30 tuổi, ông chuyển sang kinh doanh dịch vụ, lương thực, nhận thầu cung cấp vật dụng, thức ăn và độc quyền cung cấp thịt, cá cho vùng Sài Gòn cùng các tỉnh lân cận.


Ở vị trí thứ tư, dân gian có nhiều góc nhìn khác nhau:
Tứ Định: Tên thật là Trần Hữu Định, giàu lên nhờ mở tiệm cầm đồ, kinh doanh bất động sản và xuất nhập khẩu vải sợi. Ông nổi tiếng nhờ khả năng nắm bắt thời cơ trong những giai đoạn hàng hóa khan hiếm, sở hữu nhiều biệt thự tại Chợ Lớn và được người dân gọi là Bá hộ Định. Tuy nhiên, sau khi ông qua đời, con cháu không giữ được cơ nghiệp khiến tài sản bị thất thoát. Tứ Hỏa: Tên thật là Hui Bon Hoa (1845–1901), tên Hán-Việt là Huỳnh Văn Hoa, thường gọi là Chú Hỏa. Ông là người Việt gốc Hoa theo Công giáo, sáng lập công ty bất động sản Hui Bon Hoa sở hữu hơn 20.000 căn nhà tại Sài Gòn. Ông để lại nhiều công trình có giá trị kiến trúc tồn tại đến ngày nay như Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM, Khách sạn Majestic, Bệnh viện Từ Dũ, Bệnh viện Đa khoa Sài Gòn và khu nhà khách chính phủ. Con gái ông qua đời vì bệnh phong cùi thời trẻ cũng là nguồn gốc cho giai thoại "Con ma nhà họ Hứa". Tứ Trạch: Tên thật là Trần Trinh Trạch (1872–1942), thường gọi là Hội đồng Trạch do từng tham gia Hội đồng Tư mật Nam Kỳ. Tương truyền ông xuất thân nghèo khó, từng đi học thay cho con chủ điền người Pháp để lấy vốn chữ nghĩa, sau làm viên chức tòa bố tỉnh Bạc Liêu. Nhờ am hiểu luật pháp, ông giàu lên nhanh chóng qua việc thâu tóm điền địa. Ông cũng là đồng sáng lập kiêm Chánh hội trưởng Ngân hàng Việt Nam (1927) – ngân hàng đầu tiên do người Việt điều hành. Con trai thứ ba của ông chính là Trần Trinh Huy, người nổi danh với biệt hiệu "Công tử Bạc Liêu". Tứ Bưởi: Tên thật là Đỗ Thái Bưởi (1874–1932), tức Bạch Thái Bưởi (do làm con nuôi một gia đình họ Bạch). Ông xuất thân từ gia đình nông dân nghèo ở Thanh Trì (Hà Nội), từng làm ký lục cho hãng buôn Pháp tại Hà Nội nên còn có biệt danh Ký Năm. Sau này, ông vươn lên trở thành nhà tư sản dân tộc tiêu biểu thế kỷ XX, gặt hái thành công lớn khi cạnh tranh trong các lĩnh vực vận tải đường thủy, khai thác mỏ và xuất bản (sở hữu Giang Hải Luân thuyền Bạch Thái Bưởi công ty và Đông Kinh ấn quán).


Ngoài Tứ đại phú hộ, thời kỳ này còn ghi nhận nhiều đại địa chủ và nhà tư sản nổi tiếng khác như Quách Đàm (1863–1927) - thương gia gốc Hoa có công xây dựng Chợ Bình Tây, Trương Văn Bền (1883–1956) - người sáng lập thương hiệu Xà bông Cô Ba, và đại điền chủ Trần Chánh Chiếu…
Sự thăng hoa về tài chính của các đại gia tộc này gắn liền với quá trình đô thị hóa Sài Gòn - Chợ Lớn và chính sách khai thác điền địa của Pháp. Dù nguồn gốc tích lũy tư bản khác nhau, di sản kiến trúc và danh tiếng của họ vẫn là một phần câu chuyện lịch sử văn hóa Nam Bộ thời kỳ giao thời.

Giai thoại về Nhất Sĩ

Giai thoại về Nhì Phương

Giai thoại về Tam Xường

Giai thoại về Tứ Hỏa

Xem chi tiết

Huyện Sỹ – Câu chuyện về phú hộ Sài Gòn giàu hơn vua Bảo Đại

 

Ngoài việc dành 1/7 tài sản xây nhà thờ, gia đình Huyện Sỹ còn cho cháu ngoại Nam Phương hoàng hậu của hồi môn 20.000 lượng vàng khi về làm vợ vua Bảo Đại.

Tại góc đường Tôn Thất Tùng – Nguyễn Trãi, quận 1, Sài Gòn, nhà thờ giáo họ Chợ Đũi mỗi ngày đón hàng trăm người đi lễ, tham quan. Trải qua hơn trăm năm, người Sài Gòn vẫn quen gọi đây là Nhà thờ Huyện Sỹ như để tưởng nhớ người đã bỏ 1/7 gia sản ra xây dựng. Huyện Sỹ cũng là người đứng đầu nhóm tứ đại phú hộ Sài Gòn xưa với câu ví von “nhất Sỹ, nhì Phương, tam Xường, tứ Hỏa”.

Huyện Sỹ tên thật là Lê Nhứt Sỹ (1841 – 1900), sinh tại Cầu Kho (Sài Gòn) nhưng gốc ở Tân An (Long An) trong một gia đình theo đạo Công giáo. Ngay lúc nhỏ, ông được các tu sĩ người Pháp đưa đi du học ở Malaysia. Tại đây, Huyện Sỹ được học ngôn ngữ Latinh Pháp, Hán và chữ quốc ngữ. Thời gian này, ông đổi tên thành Lê Phát Đạt, do tên cũ trùng với tên người thầy dạy.

Tượng bán thân của ông Huyện Sỹ

Sau chuyến du học về nước, ông được chính phủ Pháp bổ nhiệm làm thông ngôn. Từ năm 1880, ông làm Ủy viên Hội đồng Quản hạt Nam Kỳ, sau phong hàm lên cấp Huyện. Do người dân vẫn gọi ông bằng tên cúng cơm, vì vậy mà cái tên Huyện Sỹ xuất hiện từ lúc này.

Về con đường giàu có của Lê Phát Đạt, học giả Vương Hồng Sển trong cuốn Sài Gòn năm xưa cho rằng, sự “lên hương” của ông chẳng qua vì ăn may. “Tương truyền buổi đầu, Tây mới qua, dân cư tản mác. Pháp phát mại ruộng đất vô thừa nhận, giá bán rẻ mạt mà vẫn không có người đấu giá”.

“Hồi Tây qua, nghe nói lại, những chủ cũ đều đồng hè bỏ đất, không nhìn nhận, vì nhận sợ triều đình Huế khép tội theo Pháp. Vả lại, cũng ước ao một ngày kia Tây bại trận rút lui. Chừng đó ai về chỗ nấy, hấp tấp làm chi cho mang tội”, học giả Vương Hồng Sến giải thích thêm.

Trang sách viết về ông Huyện Sỹ của Vương Hồng Sển trong cuốn Sài Gòn Năm Xưa

Người Pháp khi đó nài ép, Huyện Sỹ bất đắc dĩ phải chạy vạy mượn tiền khắp nơi mua đất. Nào ngờ vận đỏ, ruộng trúng mùa liên tiếp mấy năm liền, ông trở nên giàu có, tiền vàng không biết để đâu cho hết.

Ở miền Tây, ruộng đất của Lê Phát Đạt được ví như “cò bay mỏi cánh không hết”. Những vùng đất trù phú ở Gò Công, Long An, Tiền Giang kéo dài đến tận biên giới Campuchia đều do ông nắm giữ. Tại miệt sông nước, phú hộ Đạt cũng xây ngôi biệt thự ven sông như cung điện án ngữ một vùng. Tương truyền, biệt thự này nằm trên thế đất hình rồng nên càng khiến cơ nghiệp của ông phát triển.

Tại Sài Gòn, gia đình Huyện Sỹ cũng sở hữu nhiều mảnh đất đắc địa ở trung tâm. Mảnh đất rộng hơn hecta dành xây nhà thờ Chợ Đũi là một trong số đó. Ngoài ra, ông có rất nhiều đất ở khu Gò Vấp, nơi con trai ông sau này dùng một phần xây nhà thờ Hạnh Thông Tây.

Bỗng chốc phất thành đại gia hạng nhất đất Việt đương thời nhưng vợ chồng Huyện Sỹ không tiêu xài hoang phí, gia đình có cuộc sống đơn giản. Toàn bộ gia sản được tập trung phát triển nông nghiệp và truyền bá đạo Công giáo. Để nhắc nhở gia đình, trong nhà ông treo câu đối: “Cần dữ kiệm, trị gia thượng sách. Nhẫn nhi hòa, xử thế lương đồ”.

Con cháu Huyện Sỹ đều được giáo dục và học hành thành tài, không ăn chơi, tiêu xài như con cái những gia đình đại gia khác. Họ chuyên tâm học hành rồi phụ vợ chồng ông cai quản đất đai. Sau này, con Huyện Sỹ đều là đại điền chủ có rất nhiều đất đai ở Tân An, Đức Hòa, Đức Huệ và vùng Đồng Tháp Mười (nay thuộc vùng Long An).

Trong đó, trưởng nam của Huyện Sỹ là Lê Phát An được vua Bảo Đại phong tước An Định Vương. Thời Nhà Nguyễn, Vương là tước vị cao nhất trong 20 bậc tôn tước phong cho hoàng tộc và chỉ dành cho người có công trạng, bình thường kể cả các Hoàng tử đều chỉ phong Công tước. Ông Lê Phát An là người duy nhất trong lịch sử Nam Kỳ không “hoàng thân quốc thích” nhưng được lên ngôi vị cao quý nhất của triều đình.

Nam Phương hoàng hậu, vợ vua Bảo Đại, cháu ngoại của phú hộ Huyện Sỹ.

Người con gái thứ của ông Huyện Sỹ là Lê Thị Bính đã kết hôn với ông Nguyễn Hữu Hào, một đại điền chủ người Gò Công. Đến năm 1914, bà hạ sinh một người con gái, đặt tên là Marie-Thérèse Nguyễn Hữu Thị Lan, đến năm 12 tuổi gia đình cho cô Lan sang Pháp học, đến năm 1932 sau khi tốt nghiệp tú tài mới về nước. Một thời gian sau, khi đang ở Đà Lạt, cô Lan được cậu Lê Phát An gọi đến dự tiệc và ra mắt với vua Bảo Đại, cuộc gặp đó dẫn đến tình cảm phát sinh giữa hai người.

Trong hồi ký Con rồng Việt Nam, vua Bảo Đại kể lại rằng đây là cuộc hôn nhân sóng gió vì ông bị triều thần phản đối, lý do Bảo Đại theo đạo Phật còn cô Lan theo đạo Công giáo lại mang quốc tịch Pháp. Khi Bảo Đại cầu hôn, gia đình cô Lan đưa ra những điều kiện như cô Lan phải được tấn phong hoàng hậu, ngoài ra còn phải được tòa thánh cho phép đặc biệt, ai giữ đạo nấy nhưng con cái sinh ra đều chịu phép rửa tội và giữ đạo giáo luật.

Ngay sau hôn lễ, cô Nguyễn Hữu Thị Lan đã được tấn phong hoàng hậu với tước vị Nam Phương hoàng hậu. Đây là một biệt lệ đối với các chánh cung trong triều Nguyễn vì cả mười hai đời vua nhà Nguyễn trước đó, các bà chánh cung chỉ được phong tước hoàng quý phi, chỉ đến khi qua đời mới được truy phong hoàng hậu.

Tương truyền ông bà Nguyễn Hữu Hào đã tặng của hồi môn cho con gái về nhà chồng là một triệu đồng bạc Đông Dương, tương đương 20.000 lượng vàng. Người ta cũng đồn đại rằng vua Bảo Đại sau đó tha hồ ăn chơi du hí là nhờ tiền vợ. Ông còn mang tiếng là vua mà ngân khố chẳng có bao nhiêu để tiêu xài.

Ông Huyện Sỹ mất năm 1900, lúc đó nhà thờ chưa xây xong, phải đến năm 1920 khi bà Huỳnh Thị Tài mất, lúc đó thi hài hai vợ chồng ông Huyện Sỹ mới được đưa vào an táng trong một gian phòng phía sau cung thánh tại nhà thờ Huyện Sỹ.

Nhà thờ Huyện Sỹ

Được ngăn cách bên ngoài bởi một hàng rào sắt, phần mộ của hai vợ chồng nằm ở hai bên, theo phong cách cổ “nam tả, nữ hữu”. Công trình mộ toàn bộ bằng đá, chạm trổ công phu, có các phù điêu điển tích của chúa Giêsu rất sinh động. Mộ được đặt trong một khối đá cẩm thạch trắng, phía trên có tạc tượng hai vợ chồng đang nằm như ngủ. Ông Huyện Sỹ mặc áo dài đội khăn đóng, không để râu, hai tay đan lại đặt trước bụng. Bà Tài để đầu trần, tư thế cũng y như chồng. Cả hai pho tượng đều được tạc vô cùng mềm mại và sống động, những đường nét tinh tế trên từng nét mặt, thớ vải…

Ngoài hai pho tượng nằm an nghỉ, còn hai pho tượng chân dung ông bà Huyện Sỹ được đặt đối diện nhìn nhau, thần sắc tươi tỉnh. Ngôi mộ là một tuyệt tác về kiến trúc lẫn điêu khắc.

Ngoài nhà thờ Chợ Đũi, Chí Hòa, sau này kỹ sư Lê Phát Thanh (con Huyện Sỹ) cũng xây nhà thờ Hạnh Thông Tây nổi tiếng ở quận Gò Vấp hiện nay.

Linh mục Ernest Nguyễn Văn Hưởng, chánh xứ Chợ Đũi (nhà thờ Huyện Sỹ), cho biết khu mộ đã có nhiều thay đổi, trước đây hai bên khu mộ là hai gian phòng lễ nghi, sau này nhà thờ xây dựng bổ sung hành lang phía sau nên có thể đi vòng qua giữa hai gian cung thánh mà không cần đi ngang phòng mộ. Khu mộ luôn được nhà thờ chăm sóc kỹ càng để thể hiện lòng biết ơn với hai ông bà. Trong vài năm gần đây, ba lần các con cháu ông Huyện Sỹ từ nước ngoài về thăm mộ và đều tỏ ra vui mừng khi thấy mộ phần được giữ gìn và rất tự hào về truyền thống gia đình. Họ là những người cháu đời thứ ba, nhiều người đã lập gia đình với người nước ngoài và không nói được tiếng Việt. Có người cho biết gia cảnh họ cũng nghèo, không khá giả gì, khác hẳn với sự giàu có năm xưa của dòng tộc.

Theo VnExpress, PLO

Tứ đại phú hộ là cụm từ dân gian ở miền Nam Việt Nam xuất hiện vào khoảng cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX để chỉ bốn người giàu có bậc nhất Sài Gòn, Nam Kỳ Lục tỉnh và cả xứ Đông Dương thời bấy giờ. Dân gian xưa từng lưu truyền câu thành ngữ: “Nhất Sỹ, Nhì Phương, Tam Xường, Tứ Hỏa" (nhưng đôi khi vị trí thứ tư được dành cho Tứ Định, Tứ Trạch hay Tứ Bưởi).
Vị trí dẫn đầu thuộc về Nhất Sỹ, tên thật là Lê Phát Đạt (1841–1900), còn được gọi là Huyện Sỹ do từng được chính quyền Pháp phong Huyện hàm. Ông quê ở làng Bình Lập, tỉnh Tân An (nay thuộc Long An), theo đạo Công giáo với tên thánh Philipphê và từng học trường Dòng tại Penang thời trẻ. Sau này, ông tham gia Hội đồng thuộc địa Nam Kỳ nhưng phần lớn thời gian tập trung phát triển nông nghiệp và hỗ trợ các hoạt động Công giáo. Với khối tài sản cự phú, ông đã tự bỏ tiền xây dựng Nhà thờ Huyện Sỹ (Quận 1) và Nhà thờ Chí Hòa (Quận Tân Bình) trên chính đất đai của mình. Cháu ngoại của ông là Nguyễn Hữu Thị Lan sau này trở thành Nam Phương Hoàng hậu, vợ của vua Bảo Đại.


Xếp thứ hai là Nhì Phương, tên thật là Đỗ Hữu Phương (1844–1914), thường gọi là Tổng đốc Phương. Ông sinh tại Chợ Đũi (Sài Gòn), gốc Minh Hương, am hiểu chữ Hán và tiếng Pháp. Sau khi Pháp chiếm Gia Định, ông hợp tác với chính quyền thuộc địa vây bắt một số thủ lĩnh phong trào kháng Pháp như Trương Quyền, Phan Tôn, Phan Liêm, Nguyễn Trung Trực và Nguyễn Hữu Huân. Năm 1872, ông được chỉ định làm hội viên Hội đồng thành phố Chợ Lớn. Bằng tiềm lực tài chính lớn, ông là một trong những người đề xướng và tài trợ xây dựng trường Collège de Jeunes filles Indigènes (Trường Nữ Trung học Sài Gòn hay trường Áo Tím), nay là Trường THPT Nguyễn Thị Minh Khai.


Vị trí thứ ba thuộc về Tam Xường, tức Lý Tường Quan (tự Phước Trai), người Minh Hương. Do tài sản kếch xù, dân gian thường gọi ông là Bá hộ Xường hoặc Hộ Xường. Thời trẻ, nhờ thông thạo tiếng Pháp cùng ngôn ngữ Hoa – Việt, ông làm thông ngôn cho chính quyền Pháp. Đến năm 30 tuổi, ông chuyển sang kinh doanh dịch vụ, lương thực, nhận thầu cung cấp vật dụng, thức ăn và độc quyền cung cấp thịt, cá cho vùng Sài Gòn cùng các tỉnh lân cận.


Ở vị trí thứ tư, dân gian có nhiều góc nhìn khác nhau:
Tứ Định: Tên thật là Trần Hữu Định, giàu lên nhờ mở tiệm cầm đồ, kinh doanh bất động sản và xuất nhập khẩu vải sợi. Ông nổi tiếng nhờ khả năng nắm bắt thời cơ trong những giai đoạn hàng hóa khan hiếm, sở hữu nhiều biệt thự tại Chợ Lớn và được người dân gọi là Bá hộ Định. Tuy nhiên, sau khi ông qua đời, con cháu không giữ được cơ nghiệp khiến tài sản bị thất thoát. Tứ Hỏa: Tên thật là Hui Bon Hoa (1845–1901), tên Hán-Việt là Huỳnh Văn Hoa, thường gọi là Chú Hỏa. Ông là người Việt gốc Hoa theo Công giáo, sáng lập công ty bất động sản Hui Bon Hoa sở hữu hơn 20.000 căn nhà tại Sài Gòn. Ông để lại nhiều công trình có giá trị kiến trúc tồn tại đến ngày nay như Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM, Khách sạn Majestic, Bệnh viện Từ Dũ, Bệnh viện Đa khoa Sài Gòn và khu nhà khách chính phủ. Con gái ông qua đời vì bệnh phong cùi thời trẻ cũng là nguồn gốc cho giai thoại "Con ma nhà họ Hứa". Tứ Trạch: Tên thật là Trần Trinh Trạch (1872–1942), thường gọi là Hội đồng Trạch do từng tham gia Hội đồng Tư mật Nam Kỳ. Tương truyền ông xuất thân nghèo khó, từng đi học thay cho con chủ điền người Pháp để lấy vốn chữ nghĩa, sau làm viên chức tòa bố tỉnh Bạc Liêu. Nhờ am hiểu luật pháp, ông giàu lên nhanh chóng qua việc thâu tóm điền địa. Ông cũng là đồng sáng lập kiêm Chánh hội trưởng Ngân hàng Việt Nam (1927) – ngân hàng đầu tiên do người Việt điều hành. Con trai thứ ba của ông chính là Trần Trinh Huy, người nổi danh với biệt hiệu "Công tử Bạc Liêu". Tứ Bưởi: Tên thật là Đỗ Thái Bưởi (1874–1932), tức Bạch Thái Bưởi (do làm con nuôi một gia đình họ Bạch). Ông xuất thân từ gia đình nông dân nghèo ở Thanh Trì (Hà Nội), từng làm ký lục cho hãng buôn Pháp tại Hà Nội nên còn có biệt danh Ký Năm. Sau này, ông vươn lên trở thành nhà tư sản dân tộc tiêu biểu thế kỷ XX, gặt hái thành công lớn khi cạnh tranh trong các lĩnh vực vận tải đường thủy, khai thác mỏ và xuất bản (sở hữu Giang Hải Luân thuyền Bạch Thái Bưởi công ty và Đông Kinh ấn quán).


Ngoài Tứ đại phú hộ, thời kỳ này còn ghi nhận nhiều đại địa chủ và nhà tư sản nổi tiếng khác như Quách Đàm (1863–1927) - thương gia gốc Hoa có công xây dựng Chợ Bình Tây, Trương Văn Bền (1883–1956) - người sáng lập thương hiệu Xà bông Cô Ba, và đại điền chủ Trần Chánh Chiếu…
Sự thăng hoa về tài chính của các đại gia tộc này gắn liền với quá trình đô thị hóa Sài Gòn - Chợ Lớn và chính sách khai thác điền địa của Pháp. Dù nguồn gốc tích lũy tư bản khác nhau, di sản kiến trúc và danh tiếng của họ vẫn là một phần câu chuyện lịch sử văn hóa Nam Bộ thời kỳ giao thời.

Giai thoại về Nhất Sĩ

Giai thoại về Nhì Phương

Giai thoại về Tam Xường

Giai thoại về Tứ Hỏa

Xem chi tiết

Danh tính vị đại gia khét tiếng sở hữu 30.000 căn nhà, tương đương 40% BĐS Sài Thành

Một tay che nửa bầu trời, vị đại gia này phất lên nhanh chóng nhờ sở hữu hơn 30.000 căn nhà ở các vị trí đắc địa nhất Sài Thành. Ông cũng để lại cho đời vô số những công trình biểu tượng của thành phố.

Trong vài năm gần đây, nhất là giai đoạn 2021 đến nay, bất chấp tình hình dịch bệnh gây ra nhiều khó khăn, thị trường BĐS khu vực phía Nam, nhất là TP.HCM vẫn nhộn nhịp.

Hàng loạt các dự án lớn nhỏ được hình thành mỗi ngày. Nhưng có thể nhiều người không biết rằng từ thế kỷ 17 đã có những đại gia bất động sản xuất hiện, nhận ra tiềm năng của vùng đất vàng này.

Quả là như ông bà ta đã nói: “Anh hùng thời nào cũng có”. Trong số một trong 4 tứ đại hào phú lừng lẫy về mức độ quyền lực, sự giàu có lúc bấy giờ, chú Hỏa chính là vị tuy xếp thứ 4 trong bảng nhưng lại là người nắm giữ hơn 40% bất động sản Sài Gòn thời đó. Ông sở hữu hơn 30.000 căn nhà ở các vị trí đắc địa nhất Sài Thành và một trong số những căn nhà đó đến nay vẫn còn tồn tại.

“Chú Hỏa” (1845-1901) – tên khai sinh là Hui Bon Hoa, Jean Baptiste Hui Bon Hoa, phiên âm là Hứa Bổn Hỏa hay còn gọi là Hứa Bổn Hòa, một thương nhân người Việt gốc Hoa – là một trong vị đại gia của Sài Gòn xưa mà dân gian từng tôn vinh: “Nhất Sỹ, nhì Phương, tam Xường, tứ Hỏa” (Huyện Sỹ – Lê Phát Đạt; Tổng đốc Phương – Đỗ Hữu Phương; Bá hộ Xường – Lý Tường Quan và chú Hỏa – Hui Bon Hoa).

Tuy nhiên, theo nhiều giai thoại kể lại thì thực ra vị đại gia này có xuất thân nghèo khổ, Chú Hỏa từng kiếm sống bằng nghề buôn bán phế liệu, trong một lần thu mua ve chai, Chú Hỏa nhặt được cả túi vàng nằm trong một chiếc ghế nệm cũ. Người khác nói rằng Chú Hỏa đã mua được bức tượng đúc đồng nhưng bên trong đầy vàng.

Tài năng làm nên sự giàu có

Mặc dù còn rất nhiều câu chuyện khác xoay quanh việc làm thế nào mà từ cái nghèo, Chú Hỏa có thể vươn lên thành vị đại gia. Nhưng nhiều người đồng ý rằng, việc chú Hỏa phất lên không phải như lời đồn đãi do ông mua được chuông đồng hay nhặt được túi vàng trong chiếc ghế cũ, hay buôn bán cổ vật mà là nhờ có vốn ban đầu, nhờ có óc nhìn xa, nhạy bén với thương trường và quyết đoán trong công việc cộng với cơ hội đưa đến và biết nắm bắt cơ hội đã làm nên tên tuổi của một Hứa Bổn Hỏa.

Chính nhờ sở hữu tầm nhìn xa, trông rộng và nhờ vậy mà ông đã thấy trước được tiềm năng của vùng đất Sài Gòn lúc bấy giờ vẫn còn chằng chịt những kênh rạch lớn nhỏ. Ông chính là người đã mua lại toàn bộ khu đất tại trung tâm Sài Gòn và cho san lấp rồi xây nên Chợ Bến Thành – Khu chợ Mới lớn nhất thời bấy giờ và tồn tại cho đến ngày nay như một nét kiến trúc văn hóa độc đáo.

Chợ Bến Thành hiện nay đã được khởi công xây dựng từ năm 1912 đến cuối tháng 3 năm 1914 thì hoàn tất, với sự bỏ vốn của đại phú gia Hứa Bổn Hòa.

Xung quanh chợ Bến Thành ngày nay vẫn còn những dãy nhà cũ xây cùng thời với chợ Bến Thành vốn thuộc sở hữu của ông Hứa Bổn Hỏa.

Dãy nhà bên cạnh chợ Bến Thành cũng là tài sản của Chú Hỏa.

Majestic là khách sạn đồ sộ bậc nhất thời ấy, cũng do dòng họ Hui Bon Hoa xây dựng và tặng TP Sài Gòn thời thuộc Pháp.

Đến nay khách sạn Majestic vẫn hết sức lộng lẫy.

Ông được nhớ đến vì không chỉ thu vén cho riêng mình mà còn biết hướng tới cộng đồng của ông, theo sách ghi chép lại: “Tuy làm giàu cho mình đã đành, nhưng cũng giúp ích rất nhiều cho sự mở mang thịnh vượng kinh tế miền Nam”.

Chú Hỏa còn luôn biết chia sẻ với cộng đồng cũng như giới cầm quyền đương thời qua việc xây dựng và sau này là hiến tặng hàng loạt công trình phúc lợi xã hội mà chức năng vẫn tồn tại đến tận ngày nay, như: Bệnh viện Đa khoa Sài Gòn, Bệnh viện Phụ sản Từ Dũ, Trường THCS Minh Đức (quận 1), Bệnh viện Nguyễn Trãi (quận 5)…

Hình ảnh ngày xưa và ngày nay của Maternité Indochinoise (Bảo sanh viện Đông Dương), nay là Bệnh Viện Từ Dũ – Bệnh viện phụ sản lâu đời nhất Việt Nam.

Đặc biệt, một trong các di sản đặc sắc mà ông Hứa Bổn Hòa để lại chính là dinh thự riêng có 99 cửa của mình, nay đã trở thành Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM.

Bởi ông là người gốc Hoa nên con số 99 này được xem như là con số vượng tài, vượng khí. Số 9 trong tiếng hoa phát âm là cửu mà hai số 9 cộng lại là 18; gồm số 1 phát âm là nhất và số 8 phát âm là bát nếu đọc chại đi sẽ thành chữ phát trong phát tài, phát lộc. Từ đó có thể suy ra 99 cánh cửa tượng trưng cho câu nói: “Nhất phát cửu cửu” nghĩa là sự thịnh vượng trải dài trong suốt 99.

Dinh thự của chú Hỏa là nơi đầu tiên ở Sài Gòn có thang máy, điều cực kỳ xa xỉ ở Việt Nam trong những năm đầu thế kỷ 20.

Là sản phẩm cùa châu Âu nhưng thang máy lại được làm bằng gỗ, bên trong được bài trí, chạm trổ như một chiếc kiệu của quan.

Căn nhà 99 cửa của Chú Hỏa cũng nhuốm màu liêu trai với nhiều giai thoại được thêu dệt cả thế kỷ nay.

Đôi quang gánh tượng trưng cho thuở cơ hàn mua ve chai của chú Hỏa trong ngôi nhà 99 cửa.

Vậy là từ một anh Tàu mua bán ve chai trên đường phố, Chú Hỏa nhập quốc tịch Pháp và đổi tên thành Jean Baptiste Hui Bon Hoa. Chú Hỏa thành lập công ty Hui Bon Hoa. Vào thời Pháp thuộc, để vinh danh chú Hỏa, một con đường đã được mang tên Hui Bon Hoa và sau này, vào thời Đệ Nhất Cộng Hòa, đường được đổi tên thành Lý Thái Tổ, nơi có tiệm phở Tàu Bay nổi tiếng Sài Gòn với tô “xe lửa”.

Năm 1901, Chú Hỏa trở về Trung Quốc với vợ và mất ở đây, được chôn cất tại Tuyền Châu ở tỉnh Phúc Kiến. Sự nghiệp của ông ở Việt Nam vẫn được con cháu tiếp tục sau khi ông mất. Chú Hỏa có tổng cộng 3 người con trai và họ đều là những nhân vật kiệt xuất, xây dựng và phát triển sự nghiệp sau khi cha hạ thế, cũng như giữ gìn sản nghiệp còn nguyên vẹn đến không ngờ. Từ năm 1951, các thành viên gia đình và con cái của dòng họ Hui Bon Hoa đã dần dần chuyển sang các nước khác: Pháp, Mỹ… Trước ngày 30-4-1975, tất cả thành viên của dòng họ Hứa Bổn Hỏa đã rời Việt Nam.

Đường Hai Chiều 

Tứ đại phú hộ là cụm từ dân gian ở miền Nam Việt Nam xuất hiện vào khoảng cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX để chỉ bốn người giàu có bậc nhất Sài Gòn, Nam Kỳ Lục tỉnh và cả xứ Đông Dương thời bấy giờ. Dân gian xưa từng lưu truyền câu thành ngữ: “Nhất Sỹ, Nhì Phương, Tam Xường, Tứ Hỏa" (nhưng đôi khi vị trí thứ tư được dành cho Tứ Định, Tứ Trạch hay Tứ Bưởi).
Vị trí dẫn đầu thuộc về Nhất Sỹ, tên thật là Lê Phát Đạt (1841–1900), còn được gọi là Huyện Sỹ do từng được chính quyền Pháp phong Huyện hàm. Ông quê ở làng Bình Lập, tỉnh Tân An (nay thuộc Long An), theo đạo Công giáo với tên thánh Philipphê và từng học trường Dòng tại Penang thời trẻ. Sau này, ông tham gia Hội đồng thuộc địa Nam Kỳ nhưng phần lớn thời gian tập trung phát triển nông nghiệp và hỗ trợ các hoạt động Công giáo. Với khối tài sản cự phú, ông đã tự bỏ tiền xây dựng Nhà thờ Huyện Sỹ (Quận 1) và Nhà thờ Chí Hòa (Quận Tân Bình) trên chính đất đai của mình. Cháu ngoại của ông là Nguyễn Hữu Thị Lan sau này trở thành Nam Phương Hoàng hậu, vợ của vua Bảo Đại.


Xếp thứ hai là Nhì Phương, tên thật là Đỗ Hữu Phương (1844–1914), thường gọi là Tổng đốc Phương. Ông sinh tại Chợ Đũi (Sài Gòn), gốc Minh Hương, am hiểu chữ Hán và tiếng Pháp. Sau khi Pháp chiếm Gia Định, ông hợp tác với chính quyền thuộc địa vây bắt một số thủ lĩnh phong trào kháng Pháp như Trương Quyền, Phan Tôn, Phan Liêm, Nguyễn Trung Trực và Nguyễn Hữu Huân. Năm 1872, ông được chỉ định làm hội viên Hội đồng thành phố Chợ Lớn. Bằng tiềm lực tài chính lớn, ông là một trong những người đề xướng và tài trợ xây dựng trường Collège de Jeunes filles Indigènes (Trường Nữ Trung học Sài Gòn hay trường Áo Tím), nay là Trường THPT Nguyễn Thị Minh Khai.


Vị trí thứ ba thuộc về Tam Xường, tức Lý Tường Quan (tự Phước Trai), người Minh Hương. Do tài sản kếch xù, dân gian thường gọi ông là Bá hộ Xường hoặc Hộ Xường. Thời trẻ, nhờ thông thạo tiếng Pháp cùng ngôn ngữ Hoa – Việt, ông làm thông ngôn cho chính quyền Pháp. Đến năm 30 tuổi, ông chuyển sang kinh doanh dịch vụ, lương thực, nhận thầu cung cấp vật dụng, thức ăn và độc quyền cung cấp thịt, cá cho vùng Sài Gòn cùng các tỉnh lân cận.


Ở vị trí thứ tư, dân gian có nhiều góc nhìn khác nhau:
Tứ Định: Tên thật là Trần Hữu Định, giàu lên nhờ mở tiệm cầm đồ, kinh doanh bất động sản và xuất nhập khẩu vải sợi. Ông nổi tiếng nhờ khả năng nắm bắt thời cơ trong những giai đoạn hàng hóa khan hiếm, sở hữu nhiều biệt thự tại Chợ Lớn và được người dân gọi là Bá hộ Định. Tuy nhiên, sau khi ông qua đời, con cháu không giữ được cơ nghiệp khiến tài sản bị thất thoát. Tứ Hỏa: Tên thật là Hui Bon Hoa (1845–1901), tên Hán-Việt là Huỳnh Văn Hoa, thường gọi là Chú Hỏa. Ông là người Việt gốc Hoa theo Công giáo, sáng lập công ty bất động sản Hui Bon Hoa sở hữu hơn 20.000 căn nhà tại Sài Gòn. Ông để lại nhiều công trình có giá trị kiến trúc tồn tại đến ngày nay như Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM, Khách sạn Majestic, Bệnh viện Từ Dũ, Bệnh viện Đa khoa Sài Gòn và khu nhà khách chính phủ. Con gái ông qua đời vì bệnh phong cùi thời trẻ cũng là nguồn gốc cho giai thoại "Con ma nhà họ Hứa". Tứ Trạch: Tên thật là Trần Trinh Trạch (1872–1942), thường gọi là Hội đồng Trạch do từng tham gia Hội đồng Tư mật Nam Kỳ. Tương truyền ông xuất thân nghèo khó, từng đi học thay cho con chủ điền người Pháp để lấy vốn chữ nghĩa, sau làm viên chức tòa bố tỉnh Bạc Liêu. Nhờ am hiểu luật pháp, ông giàu lên nhanh chóng qua việc thâu tóm điền địa. Ông cũng là đồng sáng lập kiêm Chánh hội trưởng Ngân hàng Việt Nam (1927) – ngân hàng đầu tiên do người Việt điều hành. Con trai thứ ba của ông chính là Trần Trinh Huy, người nổi danh với biệt hiệu "Công tử Bạc Liêu". Tứ Bưởi: Tên thật là Đỗ Thái Bưởi (1874–1932), tức Bạch Thái Bưởi (do làm con nuôi một gia đình họ Bạch). Ông xuất thân từ gia đình nông dân nghèo ở Thanh Trì (Hà Nội), từng làm ký lục cho hãng buôn Pháp tại Hà Nội nên còn có biệt danh Ký Năm. Sau này, ông vươn lên trở thành nhà tư sản dân tộc tiêu biểu thế kỷ XX, gặt hái thành công lớn khi cạnh tranh trong các lĩnh vực vận tải đường thủy, khai thác mỏ và xuất bản (sở hữu Giang Hải Luân thuyền Bạch Thái Bưởi công ty và Đông Kinh ấn quán).


Ngoài Tứ đại phú hộ, thời kỳ này còn ghi nhận nhiều đại địa chủ và nhà tư sản nổi tiếng khác như Quách Đàm (1863–1927) - thương gia gốc Hoa có công xây dựng Chợ Bình Tây, Trương Văn Bền (1883–1956) - người sáng lập thương hiệu Xà bông Cô Ba, và đại điền chủ Trần Chánh Chiếu…
Sự thăng hoa về tài chính của các đại gia tộc này gắn liền với quá trình đô thị hóa Sài Gòn - Chợ Lớn và chính sách khai thác điền địa của Pháp. Dù nguồn gốc tích lũy tư bản khác nhau, di sản kiến trúc và danh tiếng của họ vẫn là một phần câu chuyện lịch sử văn hóa Nam Bộ thời kỳ giao thời.

Giai thoại về Nhất Sĩ

Giai thoại về Nhì Phương

Giai thoại về Tam Xường

Giai thoại về Tứ Hỏa

Xem chi tiết